Nguyễn Thiên Đạo sinh vào ngày rằm tháng Một năm Canh Thìn (tức ngày 13.12.1940). Do hoàn cảnh hoạt động cách mạng của ông bố, Nguyễn Thiên Đạo sinh ra được vài tháng, người mẹ đã phải bế ông về quê ở làng Cát Động, Huyện Thanh Oai, Hà Đông (nay thuộc về Hà Nội). Xa bố lâu ngày, Nguyễn Thiên Đạo lại được mẹ cho ra ở với bố và mẹ hai ở hiệu may Cát Phương số 19 Tràng Tiền - là cơ sở của cán bộ địch hậu - và học tại trường Petit Lycée.
Ở Hà Nội, Nguyễn Thiên Đạo bắt đầu học nhạc cùng học chữ. Ước mơ trở thành nhạc sĩ đã nhen nhóm từ đó. Ông bố (Nguyễn Thiện Chúc) và vợ hai (bà Hiệp) đã quyết định gửi Nguyễn Thiên Đạo sang học nghề bác sĩ ở Paris. 13 tuổi, Nguyễn Thiên Đạo bỏ vào vali cuốn Từ điển của Đào Duy Anh, một mình đi ô tô xuống Hải Phòng, rồi lênh đênh tàu biển sang Pháp.
Sang Pháp, Nguyễn Thiện Đạo tiếp xúc ngay với phong trào yêu nước của Việt kiều. Mấy năm được gia đình ở Hà Nội chu cấp tiền ăn học qua nhanh. Ước mơ học nhạc của Nguyễn Thiên Đạo bị gia đình phản đối và cao trào là bị cắt toàn bộ tiền ăn học.
Nhà soạn nhạc Nguyễn Thiên Đạo. Ảnh: Nguyễn Đình Toán
Gay cấn được giải quyết qua người bạn thương gia lớn mà ông Chúc và bà Hiệp gửi gắm từ đầu, Nguyễn Thiên Đạo đã gặp được ông Paul Lévy - nguyên làm việc ở Viễn Đông Bác Cổ. Ông có vợ người Lào và con trai rất giỏi Hán - Nôm. Thấy tình cảnh Nguyễn Thiên Đạo như vậy, ông đã đưa Nguyễn Thiên Đạo vào sống và học tập ở ký túc xá Nuôi dưỡng trẻ con Do Thái - nạn nhân chiến tranh thế giới lần thứ II.
Nguyễn Thiên Đạo học hết phổ thông, năm 1963 thi và trúng tuyển vào Nhạc viện Paris, học ngành soạn nhạc. Cuộc xuống đường chống lại giáo dục âm nhạc thủ cựu của sinh viên tháng 5 năm 1968 đã làm bùng nổ tinh thần cách tân. Nguyễn Thiên Đạo may mắn được nhà soạn nhạc O. Messiaen - Chủ soái “Trường phái Tiên Phong” (Avant - garde) - chọn làm học trò và từ đấy, trở thành một nhạc sĩ thuộc trường phái này.
“Trường phái Tiên Phong” sáng tạo âm nhạc bằng hệ thống 12 cung vô điệu tính (dodécaphonie), coi tất cả tiếng động đều là giai điệu với 8 thủ pháp căn bản là: Tính cấu trúc, tính tiết tấu, tính vi lượng, tính mê đắm, tính dân tộc, tính vũ trụ, tính bi hùng, tính tâm lý. Chỉ một năm sau khi học thầy O.Messiaen, Nguyễn Thiên Đạo đã đoạt giải nhất khi soạn tác phẩm “Thành đồng Tổ quốc”. Tác phẩm như một lời chào đón phái đoàn ta và phái đoàn Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam sang tham gia Hội nghị Paris. Sự kiện này bắt đầu tác động đến ý nghĩ trở về của Nguyễn Thiên Đạo.
Cậu bé “lọ lem” Nguyễn Thiên Đạo may mắn đạt được hai điều ước của hạt dẻ là gặp ông Paul Valéry và nhạc sĩ O.Messiaen, thì lại được chính nhạc sĩ tặng cho điều ước may mắn thứ ba bằng việc giới thiệu ông với bà Salabert - giám đốc một nhà xuất bản. Bà Salabert đã nghe tác phẩm của ông và ký hợp đồng cấp tiền cho sinh sống, học tập cùng sáng tác vào tháng 10.1968, có hiệu lực vào tháng 12.1968. Năm 1970, bà lại cấp tiền cho ông mua nhà ngay quận 6 Paris. O.Messian còn giới thiệu Nguyễn Thiên Đạo với Giám đốc Đại hội Âm nhạc thế giới (Festival de Royan) Claude de Samuel và ông này đã đặt Nguyễn Thiện Đạo viết tác phẩm cho Đại hội.
Trong những năm tháng ấy, Nguyễn Thiên Đạo vừa sáng tạo âm nhạc chinh phục đỉnh cao thế giới, vừa khôn nguôi nghĩ về quê hương. Nhiều tác phẩm đoạt giải thưởng của ông đã được gửi tặng cho Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Chính nhờ “lòng thành cảm kích trời đất” của mình, sau ngày thống nhất đất nước, đầu năm 1977, nhạc sĩ Đỗ Nhuận - Tổng thư ký Hội Nhạc sĩ Việt Nam đã mời Nguyễn Thiên Đạo về Hà Nội, dàn dựng cho Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam biểu diễn tác phẩm “Phù Đổng” tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Đấy là lần trở về đầu tiên của Nguyễn Thiên Đạo sau ¼ thế kỷ. Cuộc biểu diễn “Phù Đổng” đêm 2.3.1977 gây khá nhiều tranh cãi sau 4 đêm biểu diễn, nên phải biểu diễn thêm một đêm cho ông Trường Chinh xem.
Năm 1995, bằng lời mời của Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin Trần Hoàn, Nguyễn Thiên Đạo mới có cuộc trở về lần thứ hai với việc dàn dựng và biểu diễn cùng Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam, tác phẩm “Hòa tấu 95”. Lúc này, Nguyễn Thiên Đạo đã có tên trong hai từ điển: Le Petit Larouse và Le Petit Robert. Cũng nhờ lần trở về này, tôi bắt đầu quen Nguyễn Thiện Đạo và cùng ông tới thăm Văn Cao ở Bệnh viện Hữu Nghị một tuần trước khi Văn Cao bay vào cõi Thiên Thai (10.7.1995).
Lần trở về thứ ba của Nguyễn Thiên Đạo vào mùa thu 1997, khi Hội nghị các nước nói tiếng Pháp diễn ra ở Hà Nội. Nguyễn Thiên Đạo về qua lời mời của Ban Tổ chức Hội nghị, với tư cách tác giả tác phẩm “Khai nhạc” biểu diễn tại Hội nghị.
Quá tam ba bận, sau lần trở về này, Nguyễn Thiên Đạo đã chính thức được đất nước trải thảm đỏ cho hành trình trở về của ông. Và từ đó tới nay, Nguyễn Thiên Đạo đã liên tục trở về đóng góp tài năng của mình cho nền âm nhạc Việt Nam. Ông đặc cách có quốc tịch Việt Nam và trở thành Hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Gần đây, ông đã được mua căn nhà riêng bên bờ hồ Thành Công và thường xuyên đi về giữa Paris và Hà Nội để làm việc, biểu diễn các chương trình giao hưởng và vũ kịch.
Ngay từ năm 1997, tôi và ông trở nên thân thiện hơn. Chúng tôi đã có những cuộc trao đổi nghề nghiệp khá sâu sắc. Sau khi viết xong 5 tiểu thuyết chân dung về 5 nhạc sĩ Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I là Nguyễn Xuân Khoát, Lưu Hữu Phước, Đỗ Nhuận, Văn Cao và Hoàng Việt, tôi ngỏ ý muốn viết tiểu thuyết chân dung về ông. Nguyễn Thiên Đạo tỏ ra rất vui vẻ.
Lần nào về Việt Nam, tôi và ông cũng có những ngày làm việc kỹ lưỡng. Càng đi sâu vào ông, vào sự nghiệp sáng tạo âm nhạc của ông, tôi càng thấy ý muốn của mình là đúng. Chưa có điều kiện sang Paris, tôi nhờ nhà báo Đỗ Quang Hạnh - một người bạn thân vong niên - trong dịp sang công tác ở Paris, đã tìm gặp ông để được trực tiếp mang tài liệu về Hà Nội, giúp tôi nghiên cứu.
Năm 2001, sau chuyến ông về Hà Nội và lang thang xuyên Việt, cùng tôi, tôi bắt đầu khởi viết cuốn sách về ông mang tên “Nguyễn Thiên Đạo - nhạc sĩ bị giời đầy”. Cuốn sách dày hơn 300 trang được viết theo cấu trúc 7 ngày và tinh thần 64 quẻ dịch. Đọc bản thảo, Nguyễn Thiện Đạo rất cảm động. Để xuất bản, tôi nhờ ông bạn - nhà thơ Bằng Việt vốn rất mê nhạc giao hưởng và đã từng viết cuốn sách về Mozart - viết lời nói đầu. Bản thảo đã được nhà văn Đà Linh (vừa qua đời ngày 30.9.2013) chăm sóc chu đáo và Nhà xuất bản Đà Nẵng đã ấn hành năm 2003. Cuốn sách đã được trao giải thưởng Hội Nhạc sĩ Việt Nam năm 2003.
Hành trình trở về của Nguyễn Thiện Đạo cho ông có điều kiện dâng hiến tài năng cho đất nước. Từ ngày thường xuyên trở về, ông đã ghi đậm dấu ấn của mình qua rất nhiều chương trình hòa nhạc. Đặc biệt nhất và ấn tượng nhất là cuộc trình diễn giao hưởng “Khai Giác” nhân dịp Đại lễ Phật Đản Liên Hợp Quốc (Vesak) năm 2008 với sự tham gia biểu diễn của 500 diễn viên hát, nhạc công và nhà sư tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia Mỹ Đình.
Một mùa xuân mới lại về - mùa xuân Giáp Ngọ 2014. Lúc này, ở Paris, Nguyễn Thiên Đạo đang chờ các nghệ sĩ Việt Nam có mặt, để cùng trình diễn tác phẩm “Tiên du” trong những ngày văn hóa Việt - Pháp tại Paris nhân kỷ niệm 40 năm quan hệ Việt - Pháp. Sau sự kiện này, Nguyễn Thiên Đạo lại về Hà Nội. Năm 2014 này, lại đến kỳ Đại lễ Phật Đản Liên Hợp Quốc (Vesak) tổ chức ở Hà Nội. Sẽ lại là một tác phẩm gì đây, sau “Khai Giác” năm xưa? Có lẽ, đó còn là một bí mật của sáng tạo Nguyễn Thiên Đạo mà chúng ta luôn mong chờ trong hành trình trở về của ông.
Theo Nguyễn Thụy Kha, báo Lao Động, 2014, http://laodong.com.vn/ldct-xuan-2014/nguyen-thien-dao-hanh-trinh-tro-ve-177338.bld
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét